बीरगञ्ज , माघ २६
नेपालको राजनीतिक परिदृश्यमा हाल बालेन शाहको नाम निकै चर्चित छ। काठमाडौं महानगरपालिकाका स्वतन्त्र मेयरका रूपमा उनले देखाएको कार्यशैली, पारदर्शिता र विकासप्रतिको प्रतिबद्धताले लाखौं नेपालीहरूमा नयाँ आशा जगाएको छ। फाल्गुन २१ गते, २०८२ मा हुने निर्वाचनपछि उनी प्रधानमन्त्री बन्न सक्ने चर्चा चुलिएको छ। यो केवल राजनीतिक हल्ला होइन, बरु जनताको बढ्दो अपेक्षा हो। विगतका पुराना राजनीतिक दलहरूले ३७ वर्षदेखि (२०४६ को जनआन्दोलनपछि बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापनापछि) गरेको प्रदर्शनले जनतालाई पटक-पटक निराश बनाएको छ।
बारम्बार सरकार परिवर्तन, भ्रष्टाचार, परिवारवाद, विकास निर्माणको अभाव, युवा विदेश पलायन, आर्थिक असमानता र राजनीतिक अस्थिरताले नेपाललाई पछाडि धकेलेको छ। यस्तो अवस्थामा युवा तथा नयाँ सोच भएका नेतृत्वको आवश्यकता महसुस भएको छ।
*पुराना दलहरूको ३७ वर्षे असफल यात्रा*
२०४६ सालको जनआन्दोलनले पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गरी बहुदलीय लोकतन्त्र ल्यायो। त्यसपछि २०५२ मा माओवादी जनयुद्ध सुरु भयो, जसले १७ हजारभन्दा बढी नेपालीको ज्यान लियो। २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलनले राजतन्त्रको अन्त्य गरी गणतन्त्र स्थापना गर्यो। तर, यी सबै परिवर्तनहरूले जनताको जीवनस्तरमा अपेक्षित सुधार ल्याउन सकेनन्।
पुराना दलहरू – नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले), माओवादी केन्द्र आदि – ले सत्ताको चक्रव्यूहमा फसेका छन्। २०४७ देखि अहिलेसम्म दर्जनौं प्रधानमन्त्रीहरू फेरिए, तर विकासको गति सुस्त छ। भ्रष्टाचार सूचकांकमा नेपाल दक्षिण एसियामै पछाडि छ। ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनलका अनुसार, नेपालमा राजनीतिक नेतृत्वकै संरक्षणमा भ्रष्टाचार फस्टाएको छ। परिवारवाद र गुटबन्दीले पार्टीहरू कमजोर बनेका छन्। युवाहरू रोजगारी नपाएर वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य छन् – वार्षिक ५ लाखभन्दा बढी युवा विदेशिँदैछन्। आर्थिक वृद्धिदर औसत ४ प्रतिशत हाराहारीमा छ, जबकि छिमेकी भारत र बंगलादेशले ६-८ प्रतिशत वृद्धि गरिरहेका छन्।
यी असफलताहरूको कारण पुरानो सोच, अनुभवको दुरुपयोग र नयाँ पुस्तालाई अवसर नदिनु हो। अब जनताले नयाँ नेतृत्व खोजिरहेका छन्। बालेन शाह जस्ता युवा, र विकासकेन्द्रित व्यक्तिले काठमाडौंमा देखाएको परिवर्तनले यो सम्भावना देखाएको छ। उनले अवैध संरचना हटाउने, नदी सफाइ, सडक विस्तार, पारदर्शी खरिद र जनमैत्री नीतिहरू लागू गरेर प्रमाणित गरेका छन्।
विगत ३७ वर्षको प्रजातान्त्रिक यात्रा: उपलब्धि र असफलता
नेपालमा २०४६ सालको जनआन्दोलनपश्चात् बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना भएदेखि आजसम्म करिब ३७ वर्ष बितिसकेका छन्। यो अवधिमा देशले विभिन्न राजनीतिक आरोह–अवरोह, सशस्त्र द्वन्द्व, शान्ति प्रक्रिया, संविधान निर्माण र थुप्रै सरकारको फेरबदल भोगेको छ। सैद्धान्तिक रूपमा प्रजातान्त्रिक प्रणाली लागू भए पनि, व्यवहारमा यसको प्रतिफल जनताले सन्तोषजनक रूपमा पाउन सकेका छैनन्।
राजनीतिक अस्थिरता: यो अवधिको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको राजनीतिक अस्थिरता हो। बारम्बार सरकार परिवर्तन हुनु, गठबन्धन टुट्नु र नयाँ बन्नुले देशको विकासले गति लिन सकेन। नीतिगत निरन्तरताको अभावमा ठूला विकास परियोजनाहरू अलपत्र परे।
भ्रष्टाचार: भ्रष्टाचार नेपालको लागि एउटा दीर्घरोग बनेको छ। सानातिना प्रशासनिक कामदेखि ठूला राष्ट्रिय परियोजनाहरूसम्म भ्रष्टाचार मौलाएको छ। यसले गर्दा सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर खस्किएको छ र जनतामा राज्यप्रतिको विश्वास गुमेको छ।
सुशासनको अभाव: दण्डहीनता, ढिलासुस्ती र पारदर्शिताको कमीले सुशासनको प्रत्याभूति हुन सकेको छैन। कानुनको शासन कागजमा मात्र सीमित भएको र शक्तिमा हुनेहरूले कानुन मिच्न सक्ने प्रवृत्ति बढेको छ।
युवा पलायन: देशमा रोजगारीका अवसर नहुनु, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्यको पहुँच सबैमा नपुग्नु जस्ता कारणले गर्दा लाखौं युवाहरू हरेक वर्ष विदेश पलायन भइरहेका छन्। यसले देशलाई दक्ष जनशक्तिको अभाव झेल्नुपरेको छ भने रेमिट्यान्समा आधारित अर्थतन्त्रको विकास भएको छ, जुन दीर्घकालीन रूपमा दिगो छैन।
विकासमा असमानता: शहर र ग्रामीण क्षेत्रबीचको विकासको खाडल झन् फराकिलो भएको छ। आधारभूत पूर्वाधार, शिक्षा र स्वास्थ्यको पहुँच अझै पनि दुर्गम क्षेत्रका जनताको लागि दिवास्वप्न जस्तै छ।
विश्वका युवा नेताहरूका सफल उदाहरणहरू
विश्व इतिहासमा धेरै युवा नेताहरूले आफ्नो देशलाई संकटबाट उकासेका छन्। उनीहरूले उमेरलाई बहाना बनाएनन्, बरु ऊर्जा, नयाँ सोच र इमानदारी प्रयोग गरे। यहाँ केही प्रमुख उदाहरणहरू छन्:
१. लि क्वान यु (सिंगापुर) – ३५ वर्षको उमेरमा प्रधानमन्त्री बने सन् १९५९ मा ३५ वर्षीय लि क्वान यु सिंगापुरका प्रधानमन्त्री बने। त्यतिबेला सिंगापुर गरिब, बेरोजगार र प्राकृतिक स्रोतविहीन थियो। ब्रिटिस उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएपछि यो शहर-राज्य संकटमा थियो।
लि क्वान युले कडा अनुशासन, भ्रष्टाचारमुक्त प्रशासन, गुणस्तरीय शिक्षा, विदेशी लगानी आकर्षण र मेरिटोक्रेसी (योग्यतामा आधारित) प्रणाली लागू गरे। उनले भ्रष्टाचारलाई जराैदेखि उखेले – उच्च तलब दिएर कर्मचारीलाई इमानदार बनाए। परिणामस्वरूप, सिंगापुर आज विश्वकै धनी देशहरूमा पर्छ। प्रति व्यक्ति आय ८० हजार डलरभन्दा बढी छ। यो परिवर्तन ३० वर्षमा भयो। लि क्वान युले प्रमाणित गरे कि युवा नेतृत्वले दृढ संकल्प र दूरदृष्टिले देश बदल्न सक्छ। नेपालमा पनि यस्तै इमानदार र विकासकेन्द्रित नेतृत्व आवश्यक छ।
२. जसिन्डा आर्डर्न (न्युजिल्यान्ड) – ३७ वर्षमा प्रधानमन्त्री
सन् २०१७ मा ३७ वर्षीय जसिन्डा आर्डर्न न्युजिल्यान्डकी प्रधानमन्त्री बनिन्। उनले क्राइस्टचर्च मस्जिद आक्रमण, कोभिड-१९ महामारी र प्राकृतिक विपत्तिहरू कुशलतापूर्वक ह्यान्डल गरिन्। उनको नेतृत्वमा न्युजिल्यान्डले विश्वमै सबैभन्दा कम कोभिड मृत्युदर राख्यो। उनले सामाजिक न्याय, महिला अधिकार, जलवायु परिवर्तन र समावेशी विकासमा जोड दिइन्। उनको करुणामयी र पारदर्शी शैलीले विश्वव्यापी प्रशंसा पायो। यो प्रमाण हो कि युवा नेताले संकटमा पनि देशलाई एकताबद्ध राख्न सक्छ।
३. साना मारिन (फिनल्यान्ड) – ३४ वर्षमा प्रधानमन्त्री
सन् २०१९ मा ३४ वर्षीय साना मारिन विश्वकी सबैभन्दा कान्छी प्रधानमन्त्री बनिन्। उनले फिनल्यान्डलाई प्रगतिशील बनाइन् – शिक्षा, स्वास्थ्य, लैंगिक समानता र जलवायु नीतिमा जोड दिइन्। कोभिड महामारीमा उनको नेतृत्व प्रभावकारी थियो। उनको लोकप्रियता ८५ प्रतिशतभन्दा बढी थियो। यसले देखाउँछ कि युवा महिलाले पनि देशको नेतृत्व सफलतापूर्वक गर्न सक्छिन्।
४. इम्यानुएल म्याक्रोँ (फ्रान्स) – ३९ वर्षमा राष्ट्रपति
सन् २०१७ मा ३९ वर्षीय इम्यानुएल म्याक्रोँ फ्रान्सका राष्ट्रपति बने। उनले नयाँ पार्टी गठन गरेर पुराना दक्षिणपन्थी र वामपन्थीहरूलाई हराए। उनले आर्थिक सुधार, श्रम कानुन, युरोपेली एकता र डिजिटल अर्थतन्त्रमा जोड दिए। फ्रान्सको अर्थतन्त्र मजबुत बन्यो। यो उदाहरणले देखाउँछ कि नयाँ पुस्ताले पुरानो राजनीतिक संरचनालाई चुनौती दिन सक्छ।
५. गाब्रियल बोरिक (चिली) – ३५ वर्षमा राष्ट्रपति
सन् २०२२ मा ३५ वर्षीय गाब्रियल बोरिक चिलीका राष्ट्रपति बने। उनी विद्यार्थी आन्दोलनबाट आएका थिए। उनले सामाजिक असमानता घटाउने, शिक्षा र स्वास्थ्य सुधार्ने तथा जलवायु नीति लागू गरे। उनको नेतृत्वले चिलीमा नयाँ आशा जगायो।
६. नायिब बुकेले (एल साल्भाडोर) – ३७ वर्षमा राष्ट्रपति
सन् २०१९ मा ३७ वर्षीय नायिब बुकेले राष्ट्रपति बने। उनले ग्याङ हिंसा नियन्त्रण गर्न कडा कदम चाले, जसले अपराध दर घटायो। डिजिटल मुद्रा (बिटक्वाइन) अपनाएर अर्थतन्त्र आधुनिकीकरण गरे। उनको लोकप्रियता उच्च छ।
यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि युवा नेतृत्वले दृढता, नवीनता र जनकेन्द्रित नीतिले देश बदल्न सक्छ। नेपालमा पनि बालेन शाह जस्ता युवाले यही बाटो अपनाउन सक्छन्। उनीसँग पुराना दलहरूको बोझ छैन, उनी जनतासँग जोडिएका छन्।
निष्कर्ष: मतदातालाई अपिल
फाल्गुन २१, २०८२ को निर्वाचन नेपालको भविष्य निर्धारण गर्ने अवसर हो। पुराना दलहरूले ३७ वर्षमा जे गरे, त्यसबाट पाठ सिक्दै नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुपर्छ। बालेन शाह जस्ता युवा नेताले काठमाडौंमा जे गरे, त्यसलाई राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्न सकिन्छ। मतदाताहरूले योग्यता, इमानदारी र विकासलाई आधार बनाएर मत दिनुपर्छ। युवा नेतृत्वले नेपाललाई समृद्ध, समावेशी र स्थिर बनाउन सक्छ। यो समय परिवर्तनको हो – पुरानो सोचलाई विदा गरेर नयाँ आशालाई अँगाल्ने समय।
