कुनै समय थियो— असोजको पहिलो हावाले छुन नपाउँदै गाउँघरमा छुट्टै तरङ्ग छाउँथ्यो। बाटोघाटो सरसफाइ गर्ने, कमेरो र रातो माटोले घर चिटिक्क पार्ने, अनि टोलका सबै मिलेर खेतको कान्लामा बाबियोको डोरी बाट्दै लिङ्गे पिङ ठड्याउने उत्साह हुन्थ्यो। वर्षभरि परदेशिएका छोराछोरी, लाहुरे दाइहरू र पराई घर पुगेका चेलीबेटीहरू दसैँको साइत पारेर घर फर्कँदा सुनसान गाउँ एकाएक जीवित बन्थ्यो। तर आज समयको चक्रसँगै नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो र अपरिहार्य मानिएको पर्व दसैँको त्यो मौलिक ओज, मिठास र जीवन्तता बिस्तारै खिया लागेको भाँडोझैँ फिक्का बन्दै गएको छ।
*रित्ता गाउँ र वृद्ध आमाबुबाको टोलाएको आँखा*
दसैँको सबैभन्दा मर्मस्पर्शी पक्ष अहिले हाम्रो सामाजिक विखण्डनसँग गाँसिएको छ। अध्ययन र रोजगारीका नाममा दिनहुँ हजारौँ युवाहरू त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट उडिरहेका छन्। देशका गाउँ–सहर युवाविहीन बनेका छन्। हिजो नातिनातिनाको हाँसो र छोरा–बुहारीको चहलपहलले गुञ्जिने आँगनहरूमा आज बुढ्यौलीले थिचिएका बाबुआमा मात्र बाँकी छन्।
अष्टमी, नवमी र विजयादशमीका दिन टीका र जमरा थाप्न आउने पाइलाहरूको प्रतीक्षामा आँखा बिझाउने गरी बाटो हेर्नु धेरै नेपाली बाबुआमाको नियति बनेको छ। विदेशबाट आउने केही मिनेटको भिडिओ कल र पठाएको रेमिट्यान्सले भौतिक आवश्यकता त पूरा गर्ला, तर त्यसले निधारमा रातो अक्षता लगाइदिँदा पाइने त्यो प्रत्यक्ष स्पर्श, काँपेको हातको आशीर्वाद र न्यानो अँगालोको अभाव कहिल्यै भर्न सक्दैन। पुर्ख्यौली थातथलोमा धमिरा लागेका काठका दलिन र भोटेताल्चा झुण्डिएका ढोकाहरूले युवा पलायनको पीडादायी कथा बोलिरहेका छन्।
*औपचारिकता र देखावटीमा खुम्चिँदै पर्व*
पहिले दसैँ सम्बन्ध जोड्ने र मन माझ्ने पर्व थियो। वर्षभरिको रिसराग, असमझदारी र तिक्ततालाई मान्यजनको हातबाट टीका ग्रहण गरेर बिर्सने संस्कार थियो। तर आज दसैँ विस्तारै आत्मियताभन्दा पनि औपचारिकता र प्रदर्शनको माध्यम बन्दै गएको छ।
चाडपर्व अब मनको सन्तुष्टिभन्दा सामाजिक प्रतिष्ठा देखाउने प्रतिस्पर्धामा परिणत भएको छ। महँगा लुगा, ब्राण्डेड सामान, र सामाजिक सञ्जालमा देखाउन गरिने तडकभडकले गर्दा निम्न र मध्यम वर्गीय परिवारका लागि दसैँ रमाइलोभन्दा पनि मानसिक र आर्थिक तनावको कारण बन्न थालेको छ। ऋण काढेर भए पनि देखावटी गर्नुपर्ने सामाजिक दबाबले दसैँको सादगी र वास्तविक मर्मलाई धुमिल बनाइदिएको छ। आफन्तको घरमा पुग्नु आत्मिक मिलनभन्दा पनि ‘हाजिरी जनाउने’ औपचारिकता मात्र बनेको छ, जहाँ प्रेमभन्दा बढी उपहारको मूल्य जोख्ने गरिन्छ।
*डिजिटल संसारको पर्खाल र हराएको सामाजिकता*
हाम्रो पुस्ता प्रविधिको यस्तो दलदलमा फसेको छ, जहाँ सँगै बसेर पनि मानिसहरू हजारौँ कोस टाढा छन्। दसैँमा एकै ठाउँमा भेला भएका आफन्तहरू पनि आ-आफ्नो स्मार्टफोनमा व्यस्त हुन्छन्। प्रत्यक्ष कुराकानी, सुखदुःखका अनुभव साटासाट र पारिवारिक छलफलको ठाउँ फेसबुकका ‘स्टोरी’, इन्स्टाग्रामका ‘रिल्स’ र टिकटकका भिडिओहरूले लिएका छन्।
दसैँको शुभकामना अब भावनाबाट होइन, ‘कपी-पेस्ट’ गरिएका डिजिटल मेसेजबाट आदानप्रदान हुन्छ। लिङ्गे पिङमा मच्चिने, चङ्गा उडाउने, र चोक–चौतारीमा भेला भएर तास वा कौडा खेल्दै ठट्टा गर्ने परम्परा अब मोबाइलका स्क्रिनमा खुम्चिएको छ। नयाँ पुस्तामा आफ्ना नातागोता, पुर्ख्यौली सम्बन्ध र सामाजिक चालचलनप्रतिको चासो शून्यप्रायः देखिन्छ। प्रत्यक्ष भेटघाटबाट प्राप्त हुने आत्मीयतालाई सामाजिक सञ्जालको कृत्रिम ‘लाइक’ र ‘कमेन्ट’ ले विस्थापित गरिदिएको छ।
*पारिवारिक विखण्डन र बदलिँदो जीवनशैली*
पहिले संयुक्त परिवारमा मनाइने दशैं अहिले एकल परिवार (Nuclear Family) मा सीमित भएको छ। मानिसहरूमा ‘आफ्नै संसार’ मा रमाउने प्रवृत्ति बढेको छ। टाढाका नातेदारकहाँ जाने, टीका थाप्ने र आशीर्वाद लिने परम्परालाई अहिले ‘झन्झट’ मान्न थालिएको छ। दशैं बिदालाई धेरैले कुलकुटुम्बसँग भेट्ने अवसरभन्दा पनि पर्यटकीय भ्रमण (Vaction) को रूपमा लिने गरेका छन्। यसले गर्दा दशैंको धार्मिक र सांस्कृतिक मर्म भन्दा पनि विलासिता र देखावटीपन हाबी भएको छ।
दसैँ केवल रातो अक्षता, जमरा र मीठो–मसिनो खाने पर्व मात्र होइन; यो हाम्रो सभ्यता, सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक मेलमिलाप र पुस्तान्तरणको साझा धरोहर हो। बसाइँसराइ, चरम युवा पलायन, देखावटी संस्कृति र डिजिटल निर्भरताका कारण आज यसको आत्मा नै क्षतविक्षत भएको छ। यदि हामीले दसैँलाई केवल क्यालेन्डरको लामो बिदा, रेस्टुरेन्टको खानपान र सामाजिक सञ्जालको तस्बिर खिचाउने अवसरमा मात्र सीमित राख्यौँ भने, भावी पुस्ताका लागि यो पर्व इतिहासको कुनै पानामा लेखिएको निर्जीव औपचारिकता बन्नेछ। तसर्थ, दसैँको गुम्दै गएको सौन्दर्य र अस्तित्व जोगाउन हामीले भौतिक उपस्थितिको महत्त्व बुझ्नैपर्छ। अग्रजहरूप्रति केवल डिजिटल सन्देश होइन, प्रत्यक्ष समर्पण र श्रद्धा देखाउनुपर्छ। मोबाइलको कृत्रिम पर्दाबाट बाहिर निस्केर आफ्ना वृद्ध बाबुआमा, रित्ता गाउँघर र वास्तविक सम्बन्धहरूलाई अँगाल्दै दसैँलाई पुनः आत्मियता, क्षमादान र साँचो उमङ्गको संगम बनाउनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।
*निष्कर्ष*
निस्सन्देह, परिवर्तन संसारको नियम हो। तर परिवर्तनका नाममा आफ्ना मौलिक जराहरू नै काटिनु शुभ संकेत होइन। दशैंको यो बदलिँदो र ‘रस्टेड’ स्वरूपले हाम्रो समाज कता जाँदैछ भन्ने गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। यदि हामीले प्रविधि र आधुनिकताको सन्तुलन मिलाउन सकेनौँ र युवा पुस्तालाई संस्कारको महत्त्व बुझाउन सकेनौँ भने, भोलिका दिनमा दशैं केवल इतिहासका पानाहरूमा र डिजिटल अर्काइभमा मात्र सीमित हुनेछ। घरका दैलाहरूमा जमरा त उम्रिएलान्, तर मनहरूमा भने खुसीको पालुवा पलाउन छोड्नेछ।
त्यसैले, दशैंलाई केवल फोटो खिच्ने बहाना मात्र नबनाई, आत्मीयता साट्ने र सम्बन्धलाई पुनर्जीवित गर्ने माध्यम बनाउनु आजको आवश्यकता हो।
